Ankara bundan 103 yıl önce 13 Ekim’de başkent ilan edildi ve bir “Cumhuriyet şehri” olarak kadim Bizans ve Osmanlı payitahtı İstanbul’un karşısına yerleştirildi. Bu söyleme göre İstanbul köhneliği, Ankara asrîliği temsil etmekteydi. Oysa Ankara “yoktan var edilmiş Cumhuriyet başkenti” değil, Anadolu Selçuklu Devleti, Beylikler ve Osmanlı Devleti zamanlarında, özellikle Sultan II. Abdülhamid döneminde inşa edilen eserlerle mamur bir şehirdi. Tren İstasyonu, Hükümet binası ve meydanı, Taş Mektep veya Ziraat Mektebi, Çoban Mektebi ve Numune Çiftliği (veya Tarlası), saat kulesi vb. mamureler bu Sultanın iktidar döneminde yaptırılmıştı. Kaldı ki Gazi Meclisin görev yaptığı ilk TBMM binasının inşasına Enver Paşa’nın emriyle İttihad ve Terakki kulübü olarak başlanmıştı. Oysa resmi tarihe bakarsanız “Ankara bomboş bir bozkırdı, ne varsa Cumhuriyetten sonra yapıldı”. Ne var ki bu ezberin hiçbir bilimsel dayanağı yok. Bunu ispatlamak için iki harita yeterli aslında. Biri 1893 tarihli Hükümet meydanı planı, diğeri ise 1924 tarihli Ankara şehir haritası. Meydanda hükümet dairesine ilaveten telgrafhane, matbaa, cami ve çevresinde bahçeler bulunuyordu. Saat kulesi, yeni şoseler, çeşmeler ve muhacir mahalleleri sıra sıra. Hepsi de Sultan Abdülhamid’in bu kadim şehre bıraktığı izlerdi. 1924 tarihli Ankara haritasında dereler, su yolları, çeşmeler, Müslüman ve Hıristiyan mezarlıkları, yangın sonrası “Harik mahalli” ve Sultan Abdülhamid döneminde inşa edilmiş kamu binaları açıkça görülür. 1897 yılında hizmete açılan muazzam Ankara Hükümet Konağı binası Ermeni mimar Bedros Azaryan’ın elinden çıkmış ve 404 bin kuruşa mal olmuştu. Hâlâ ayakta. Sultan Abdülhamid dönemi imparatorluk iradesinin sembolü olan Hükûmet meydanı ise padişahın tahta çıkışının 21. yıldönümünde zeybeklerin gösterileriyle açılmıştı. Aynı konak, 27 Aralık 1919’da Ankara’ya geldiğinde Mustafa Kemal Paşa’yı ağırlayacak ve Milli Mücadele’nin ilk karargâhı olacaktı. Ayrıca Mustafa Kemal’in Ankara Garı Direksiyon Binasını da bir süre kullandığını biliyoruz ki Berlin-Bağdat Demiryolu projesinin bir parçası olarak 1892 yılında inşa edilmiştir. Ziraat Mektebi, Hükümet Konağı ve Direksiyon binası… Bu demektir ki Mustafa Kemal Paşa’nın Çankaya Köşküne taşınmadan önce Ankara’da kaldığı her üç bina da Sultan Abdülhamid tarafından yaptırılmıştı. Kaledeki saat kulesini de Sultanın Valilerinden Sırrı Paşa inşa ettirmişti. Nitekim kitabesi “Sultan-ı zaman Hazret-i Abdülhâmid Hân-ı Sani asr-ı cihan-bânilerinde” diye başlar. Kulenin saati, 1977’de duruncaya kadar zamanı Osmanlıdan Cumhuriyete intikal ettirmişti. Vali Abidin Paşa döneminde Elmadağ su hattı onarılır, Hamidiye çeşmesi Hükümet meydanına kondurulurken şehir bir merkeze dönüşme ritmine girer. Ampir üslubundaki çeşme andezit taşından, Korint sütunları ve ay-yıldız motifleriyle hâlâ hizmet vermeye devam etmekte. Aynı döneme ait Şeyhler Karyesi çeşmesini de zikretmeyi unutmayalım. Açılan karayollarını da unutmak olmaz. İzmit-Ankara şosesinin, Berlin-Bağdat demiryolu hatlarında çalışan ve Bergama kazılarıyla da bilinen ünlü Alman mühendis Humann’a verilen imtiyaza rağmen 1884’te ancak 167 kilometresi tamamlanabilmişti. Zahire ve posta yolu olarak İstanbul’u Anadolu’ya bağlayan bu hattı tamamlayan, Nafia Nezareti (Bayındırlık Bakanlığı) ve 1884’te kurulan Umur-i Nafia (Bayındırlık İşleri) Komisyonudur. 1900 yılına gelindiğinde Ankara vilayetinde 1.393 km şose yol bulunuyordu. Ankara-Kayseri, Yozgat, Çankırı hatları demiryolunun ulaşmasından önce şehre nefes aldırmıştı. Demiryolunu Almanlara yaptırmıştı ama yol ağı doğrudan doğruya Sultan Abdülhamid’in modernleşme projesinin eseriydi. (Meşhur “Gidemediğin yer senin değildir” vecizesi de vali ve sadrazamlarından Halil Rifat Paşa’ya aittir.) Özetle Ankara vilayeti 20. asır başında “ıssız bozkır” olmayıp bölgesel bir idarî merkez halini almıştı. Eğitim cephesi daha çarpıcıdır. Taş Mektep diye bilinen Mekteb-i İdadi’nin temeli 1886 yılında atılmış, eğitime 1890’da başlamıştı. Ne yazık ki 1940’ların sonunda bu sapasağlam taş binayı yıktılar. Hamidiye Sanat Okulu, Öğretmen Okulu, ortaokullar ve yüzlerce ilkokul açıldı aynı dönemde. Sonradan adı Ziraat Mektebi yapılan Çoban Mektebi’nin de Sultan Abdülhamid zamanında açıldığını (tiftik değerli bir ihraç ürünüydü zira) ve Mustafa Kemal Paşa’nın bir süre Sultanın eseri olan bu binada ikamet edip çalıştığını unutmayalım. 1897 tarihli hapishane projesi ceza hukukunun modernleşmesinin izlerini taşır. 1880 kararnamesiyle mahkûmların ayrılması, hijyen ve tesis standartları getirilmişti. 1893 şehir planında yer alan hapishane ve zabt dairesi (emniyet birimi) de bu sürecin parçası olarak oradadır. Muhacirlerin iskânı ise Sultan Abdülhamid’in şefkat tarafını temsil eder. ‘93 Harbi’ denilen 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında Rumeli, Kırım ve Kafkasya’dan gelen Boşnak, Tatar, Çerkes ve Türk muhacirler için Ankara’nın merkezinde Hamidiye, Şükriye, Osmaniye gibi mahalleler kurulmuş, bizzat Hamidiye adını taşıyan köyler teşkil edilmişti. Romanya ve Bulgaristan’dan getirilen göçmenler için kurulan Bala ilçesindeki Hamidiye Mahallesi de, Altındağ ilçesinde bulunan Hamidiye Camii de Sultanın ismini taşımaya devam eder. Kalecik’teki 1907 tarihli adliye-hükümet binası halkın katkısıyla yaptırılmış, 1. Milli Mimarlık akımından esintiler taşıyan kesme taş eserlerden biridir. İlçelerdeki diğer hükümet ve adliye binaları da aynı dönemin merkeziyetçi reformlarının uzantısıdır. İşte Cumhuriyet Ankara’daki bu mimari mirasın üzerine oturmuştur ama resmi tarih Sultan Abdülhamid’in koyduğu kilit taşlarını görmezden gelecekti. Lakin ne kadar susturulmaya çalışılırsa çalışılsın, eserleri Sultan’ın adını duymaya müheyya kulaklara fısıldamaya devam etmekte.   *Sultan Abdülhamid devri yapılarından Ankara Hükümet Konağı'nın 1926 yılındaki bir fotoğrafı (ASBÜ Arşivi).   *1893 tarihli Sultan 2. Abdülhamid'in yaptırdığı Ankara Hükümet Meydanı projesi