50 Bin Dolara Bebeğinizin Zekasını , Boyunu, Güzelliğini Belirleyebilirsiniz

Tüp bebek tedavisinde kalıtsal hastalık risklerini belirlemek amacıyla geliştirilen genetik tarama yöntemlerinin, embriyoların zekâ, boy ve dış görünüş gibi özelliklerine göre seçilmesinde kullanılmaya başlanması yeni bir etik tartışmayı beraberinde getirdi. ABD’de bazı biyoteknoloji şirketlerinin yaklaşık 50 bin dolar karşılığında sunduğu hizmetler, bilimsel güvenilirlikten toplumsal eşitsizliğe kadar pek çok başlıkta eleştiriliyor. Hastalıkları önlemek için geliştirildi Tüp bebek uygulamalarında kullanılan poligenik risk skorları, bir özelliği veya hastalık riskini etkileyebilecek çok sayıdaki genetik varyantı birlikte değerlendiriyor. Teknolojinin temel amacı, embriyolarda kalıtsal hastalıklara ilişkin olasılıkları belirlemek. Ancak son dönemde bazı biyoteknoloji şirketleri bu yöntemin kapsamını genişleterek hastalıkların ötesinde kişisel ve fiziksel özellikler hakkında da tahminler sunmaya başladı. Zekâdan boya, göz renginden yaşam süresine… ABD merkezli Herasight gibi girişimler, yaklaşık 50 bin dolarlık hizmetleri kapsamında embriyoların muhtemel zekâ düzeyi, yetişkinlikte ulaşabileceği boy ve tahmini yaşam süresi hakkında analizler yaptıklarını ileri sürüyor. Nucleus Genomics ise saç ve göz renginden cilt tonuna, kellik olasılığından çeşitli biyolojik özelliklere kadar 2 binden fazla parametreyi raporlayabildiğini belirtiyor. Şirketlerin sunduğu sonuçlar, ebeveynlerin tüp bebek tedavisi sırasında elde edilen embriyolar arasında genetik verilere dayalı bir tercih yapabilmesini amaçlıyor. Böylece yalnızca bazı hastalık risklerinin düşük olması değil, ebeveynlerin arzu ettiği özelliklere daha yakın görünen embriyoların seçilmesi de gündeme geliyor. Ebeveynlere embriyolar arasında seçim imkânı Yeni yöntemlerle birlikte ebeveynler, embriyoları çeşitli genetik tahminlere göre karşılaştırabiliyor. Bu durum, tüp bebek tedavisinde “en sağlıklı embriyoyu seçme” yaklaşımının ötesine geçilerek “istenen özelliklere sahip çocuğu seçme” anlayışına doğru ilerlenebileceği endişesini doğuruyor. Uzmanlara göre bu gelişme, tıbbi bir uygulama ile kişisel tercih arasındaki sınırın giderek belirsizleşmesine neden oluyor. Bilim insanlarından belirsizlik uyarısı Bilim insanları, zekâ ve boy gibi karmaşık özelliklerin yalnızca genler tarafından belirlenmediğine dikkat çekiyor. Binlerce genetik varyantın yanı sıra beslenme, eğitim, yaşam koşulları ve çevresel etkenler de bireyin gelişiminde önemli rol oynuyor. Bu nedenle poligenik skorların kesin sonuçlar değil, belirli araştırma gruplarından elde edilen verilere dayalı olasılıklar sunduğu vurgulanıyor. Bir embriyonun belirli bir özellik açısından yüksek puan alması, doğacak çocuğun mutlaka o özelliğe sahip olacağı anlamına gelmiyor. Aynı ailenin embriyoları arasındaki fark sınırlı Embriyolar aynı anne ve babadan geldiği için aralarındaki genetik farklılıkların sınırlı olması, seçimden elde edilebilecek olası avantajı da azaltabiliyor. Ayrıca belirli bir özellik bakımından daha yüksek puan alan embriyonun başka bir sağlık riski açısından nasıl bir sonuç taşıyacağı her zaman öngörülemiyor. Bir özellik için avantajlı görünen genetik yapı, başka bir alanda beklenmeyen sonuçlara yol açabiliyor.   Uzmanlar bu nedenle ticari tanıtımlarda kullanılan “zekâ seçimi” veya “istenen boyda çocuk” gibi ifadelerin teknolojinin gerçek kapasitesini olduğundan daha güçlü gösterebileceğini belirtiyor. Yalnızca zenginlerin ulaşabildiği bir ayrıcalık mı? Uygulamaların yüksek maliyeti, tartışmanın toplumsal boyutunu da büyütüyor. Yaklaşık 50 bin dolara ulaşan genetik seçim hizmetlerine yalnızca varlıklı ailelerin erişebilmesi, mevcut fırsat eşitsizliklerinin daha da derinleşebileceği kaygısına yol açıyor. Biyoetik uzmanları, ekonomik gücü yüksek ailelerin çocukları için genetik avantaj arayışına girmesinin gelecekte yeni bir sınıfsal ayrım yaratabileceği uyarısında bulunuyor. “Tasarım bebek” tartışması yeniden gündemde Sağlık amacıyla geliştirilen bir teknolojinin zamanla estetik tercihler ve başarı beklentileri doğrultusunda kullanılması, “tasarım bebek” tartışmasını yeniden gündeme taşıdı. Çocukların belirli fiziksel veya zihinsel niteliklere göre seçilmesi, toplumda hangi özelliklerin “değerli” veya “istenmeyen” kabul edildiğine ilişkin ayrımcı yaklaşımları güçlendirebilir. Uzmanlar, ebeveynlerin tercihleri doğrultusunda yapılan genetik seçimlerin zamanla çocuklar üzerinde “beklenen özelliklere sahip olma” baskısı da yaratabileceğini belirtiyor. Modern öjeni endişesi Biyoetik çevreleri, sürecin kontrolsüz ilerlemesi hâlinde insan özelliklerini seçerek toplumu biçimlendirmeyi amaçlayan öjenik anlayışların modern teknoloji aracılığıyla yeniden ortaya çıkmasından endişe ediyor. Zekâ, boy, ten rengi veya dış görünüş gibi özelliklerin seçilmesi, belirli insan özelliklerinin diğerlerinden daha üstün kabul edildiği tehlikeli bir anlayışın yaygınlaşmasına neden olabilir. Uluslararası düzenleme çağrısı ABD’deki görece esnek yasal düzenlemelerin ticari pazarın büyümesini kolaylaştırdığı ifade ediliyor. Uzmanlar, teknolojinin hangi amaçlarla ve hangi sınırlar içinde kullanılacağına ilişkin açık ve uluslararası kurallara ihtiyaç duyulduğunu vurguluyor. Genetik tarama yöntemleri bazı kalıtsal hastalıkların önlenmesi açısından önemli imkânlar sunsa da zekâ, boy ve dış görünüş gibi özelliklere yönelik embriyo seçimi henüz bilimsel ve etik açıdan çok sayıda soru barındırıyor. Tartışmanın merkezinde ise giderek daha kritik hâle gelen şu soru bulunuyor: Tıp, hastalıkları önlemekle mi sınırlı kalmalı, yoksa gelecekte doğacak çocukların özelliklerini seçmenin bir aracına mı dönüşmeli?